مهندس احمدجعفري

رئيس مركز

1358

تاريخ تاسيس

ميدان ارم

آدرس محل

مستقيم 6273647

داخلي      4041

تلفن تماس

مقدمه

 باغ ارم شيراز يكي از زيباترين باغهاي ايران و همچنين از مكانهاي ديدني شيراز مي باشد كه جهانگردان از راههاي دور براي ديدن آن رنج سفر را بر خود هموار مي كنند . در كتب تاريخي و سفرنامه ها و ديوانهاي شاعران از اين باغ توصيف زياد شده و در باره آن قلم فرسا ئي بسيار شده است .

در حال حاضر اين باغ علاوه بر يك فضاي تاريخي و تفريحي بعنوان يك باغ گياه شناسي مورد بازديد ايرانيان و جهانگردان خارجي قرار مي گيرد .

در بازپيرائي و سامان دهي اين باغ سعي شده ، حتي الامكان هيچگونه تخريبي در فضاهاي باز و بسته صورت نگيرد و با كمترين دخل و تصرف ، فضاهاي موجود مرمت و احياء گرديده و با ارائه پيشنهاد مناسب ، بهينه ترين استفاده از فضاها ي موجود صورت گيرد و در صورت نياز ، با توجه به پتانسيل هاي موجود ، فضاهاي مناسب مورد نياز جانمائي گردد .

تاريخچه

 باغ ارم شيراز به طور مسلم از دوره سلجوقيان و درتمام دوره آل اينجو و آل مظفر و گوركانيان وجود داشته و با توجه به اينكه سيستم فئودالي به طور كامل بر جامعه آن دوره حاكم بوده بدون ترديد بانيان و صاحبان باغ ارم كه باغي ارزشمند بوده در آن زمان حكام وقت بوده اند . از احداث آن اطلاعي در دست نيست ولي احتمال مي رود كه به همت و دستور اتابك قراچه كه از طرف سنجر پسر ملكشاه سلجوقي به حكومت فارس منصوب شده ، احداث گرديده است . و تا جلوس شاه شيخ ابواسحاق اينجو مشخص نيست كه باغ ارم در اختيار چه كساني بوده است ولي با توجه به اشاره حافظ در يكي از قصايد خود ، احتمالا باغ متعلق به شاه شيخ بوده است و پس از آن باغ ارم در اختيار پادشاهان دوره هاي آل مظفر و صفويه و زنديه بوده است .

از اواخر دوره زنديه تقريبا بيش از هفتاد و پنج سال باغ در تصاحب سران ايل قشقائي بوده است .خاندان جاني خان قشقائي كه از دوره فتحلي شاه قاجار تا اواخر با سمت ايلخاني و ايل بيگي بر ايل قشقائي فرمانروائي مي كرده اند ، مدت مديدي اين باغ را در اختيار داشته و از آنجا بعنوان مقر فرمانروائي خود در شهر شيراز استفاده مي كرده اند. نخستين ايلخان اين خاندان يعني جاني خان و پسرش محمد قلي خان عمارتي مرغوب در اين باغ بنا نهادند .

در اوايل دوره قاجاريه بعضي از سران ايل قشقائي كه مالكين سابق باغ ارم بوده اند در گوشه اي از اين باغ به خاك سپرده شده اند كه البته در حال حاضر از اين قبور نشاني در دست نيست .

 ( از جمله وقايعي كه در آن عهد اتفاق افتاده پيدا شدن مبلغ هنگفتي در يكي از همين قبور است) به طوري كه حاج ميرزا حسن فسائي مؤلف كتاب فارسنامه ياد كرده جاني خان قشقائي پدر محمد علي خان مذكور " عمارت مرغوبي " در باغ ارم بنا نموده است .   فرصت الدوله شيرازي مؤلف كتاب آثار عجم كه در اواسط عهد قاجاريه مي زيسته، در باره بناي قديمي باغ مي نويسد:" بناي اول آن را محمد قلي خان ايلخاني نهاده سپس مرحوم حاجي نصيرالملك خريده و حكم به بنياد عمارات مذكور داده ."حال باتوجه به اينكه صاحب فارسنامه بناي اول باغ را به جاني خان و مؤلف آثار عجم آنرا به محمد قلي خان پسر وي نسبت مي دهند

باحتمال قريب به يقين مي توان گفت محمد قلي خان بعد از پدر بناي جديدي به جاي عمارت مرغوبي كه مؤلف فارسنامه نقل مي كند ايجاد نكرده بلكه آنرا تكميل نموده ، لذا عمارت مزبور به نام هر دوي آنها مشهور بوده و اين ساختمان در دوره ناصرالدين شاه هنوز مرغوب و قابل توجه باقي مانده بوده است . در دوره سلطنت ناصرالدين شاه حاج نصير الملك شيرازي باغ را از خاندان ايلخاني خريداري نموده و ساختمان فعلي را بر جاي عمارت ايلخاني بنا نموده ولي احتمالا" اساس ساختمان قبلي را حفظ كرده است .

دونالدويلبر در كتاب" باغهاي ايران و كوشكهاي آن " توصيف نسبتا" مفصلي از باغ ارم شيراز به عمل آورده است . وي خود دكتراي معماري بوده و از سال 1939تا 1947 ميلادي سمت استاد ياري " مؤسسة ايران " و "مؤسسه آسيا " واقع در شهر نيويورك را داشته و سالها به تحقيقات باستان شناسي در باره كشورهاي خاور زمين اشتغال ورزيده و به ايران نيز مسافرت كرده و چند گاهي هم در ايران مي زيسته است . نوشته هاي اين باستان شناس در باره باغهاي ايران از جهت اينكه باغهاي تاريخي كشور ما كمتر مورد پژوهش قرار گرفته، سودمند و آموزنده است . ويلبر در اين كتاب دربارة باغ ارم چنين نگاشته است : " اطلاعات منابع تاريخي در باره اين باغ مانند ساير باغهاي شيراز روشن نمي باشد . مثلا" در باره نام مؤسس و موجد باغ مذكور متفق القول نمي باشند اگر چه معمولا" آنرا به يكي از سران قبايل بدوي قشقائي نسبت مي دهند . گفته مي شود كه بناي اصلي آن توسط يكي از معماران محلي بنام حاج محمد حسن كه در طراحي و ساختمان كوشك در عهد خود بي رقيب بوده ساخته شده است . براي مدت لااقل هفتاد و پنج سال اين عمارت در تصاحب خان ها و يا سران قبيله قشقائي بود . . . در طرح اين باغ كه در سال 1945 كشيده شده نيز همين ساختمان هسته مركزي باغ به شمار مي رود . در اين موقع ديواري در وسط باغ احداث كردند و بدين ترتيب باغ به دو قسمت تقسيم گرديد . . . از آن زمان تا كنون قسمت بالاي باغ از دست قبيله قشقائي خارج شده است . باغ ارم محبوبيت فراوان خود را مديون درختان مركبات و خيابان طويلي است كه در دو طرف آن سرو هاي با شكوه غرس گرديده و ساختمان قابل توجهي كه شاهد ميهمان نوازي بيدريغ ايل قشقائي بوده است . هر چند سال يك بار مقداري از درختان مركبات بر اثر سرماي سخت از بين مي روند در حالي كه سروها در عرض پنجاه سال اخير همچنان جذابيت و دلربائي خود را حفظ كرده اند . در تهية طرح باغ محور طولاني آن مشخص گريده است . در واقع ، جنبة جالب توجه باغ در كنار همين محور قرار دارد و تعادل اين ناحيه به وسيلة نقاط آبياري شده كه با درختان مركبات و ميوه پوشيده شده حفظ گرديده است . به آساني مي توان در نظر مجسم كرد كه چگونه مالكان اولي اين باغ كوشك اصلي را ترك مي كردند و گردش كنان خياباني را كه در كنار استخر قرار گرفته بود مي پيمودند و در كوشك پائين باغ مي آرميدند و از خستگي راه مي آسودند . امروزه كوشك اصلي ، هسته مركزي اين باغ و جالب توجه ترين جنبة آنرا تشكيل مي دهند . اطاقهاي طبقه زيرين تقريبا" زير زمين است و تالار مركزي آنرا براي استراحت در روزهاي گرم تابستان در نظر گرفته اند . نهر آب مستقيما" از اين تالار مي گذرد و در سر راه خود قبل از اينكه به حوض بزرگي فرو ريزد استخر را پر مي كند . ديوارها و كف اين تالار از كاشيهاي رنگين پوشيده شده است . پلكاني اين طبقه را به طبقة بالاتر و به راهروهائي كه به تالارهاي بزرگ منتهي مي گردد متصل مي سازد . منظره جنوبي آن همان ادامة محور اصلي است و از طرف شمال چشم انداز آنرا تپه هائي تشكيل ميدهد كه در حاشيه رودخانه قرار گرفته است . در اين محل نيز مانند بسياري ديگر از ساختمانهاي شيراز كاشيهاي براق و سنگهاي تراش ميراث قديم را از نو رواج مي دهد . اين قسمت سه گوش (سنتوري) منظره اي را متعلق به دورة ساسانيان كه با كاشيهاي رنگي زينت شده نشان مي دهد در حالي كه در طبقه اي كه هم سطح زمين ساخته شده تخته سنگهاي آهكي نسخه هاي تحريف شده اي است از نقوش برجستة دورة هخامنشيان كه در تخت جمشيد ديده مي شود. در سراسر اين ناحية وسيع بوتة كل سرخ كمتر ديده مي شود و به جاي آن در گلخانه كه داخل آنرا باچوب و به طرز پلكاني ترتيب داده اند انواع گلها را در گلدان نگاهداري مي كنند تا آنها رادر نقاط اصلي در داخل كوشك و خارج آن قرار دهند . ناحيه اي كه باغ ارم در آن قرار گرفته ممكن است عينا" شبيه به ناحيه اي باشد كه " لوبروين "و " اگيلبي " آن را به عنوان باغ شاه توصيف كرده اند . اين دو تن در اوايل قرن يازدهم از محل بازديد كرده اند . ناحيه مزبور در شمال شرقي شهر واقع گريده بود. "

البته نظريات دونالدو يلبر درباره نام سازنده باغ و چند مورد ديگر به علت اينكه آشنائي وي نسبت به تاريخ و موفقيت فارس محدود بوده جاي بحث دارد . ديگر اينكه محل باغ شاه كه وي سهوا"سمت شمال شرقي شيراز ذكر كرده شمال غربي شهر بوده است .

باغ ارم پس از فوت ابوالقاسم خان نصير الملك به فرزندش عبدالله قوامي رسيد و پس از چندي باز به يكي از سران ايل قشقائي ( محمد ناصر خان ) فروخته شد ، و در زمان استانداري معتضم الدوله فرخ بابت بدهي مالياتي بتصرف دولت درآمده و به دانشگاه شيراز واگذار شده است .

دانشگاه شيراز مدتها بعنوان كاخ پذيرائي از آنجا استفاده مي نمود . در سالهاي1350 ـ 1345 اين باغ با اعتبار واگذاري از طرف سازمان برنامه و بودجه و زير نظر مسئولين وقت دانشگاه تعمير اساسي شده و زمين وسيعي نيز در حاشيه بلوار ارم و بلوار آسياب سه تائي به آن افزوده شده است . امروزه باغ ارم همچنان در اختيار دانشگاه شيراز مي باشد و در حقيقت به تمام مردم تعلق دارد كه از صفا و طراوت آن لذت ببرند و هم به عنوان ثروتي ملي و ميراث هنرمندان دوران مختلف اين مرز و بوم در حفظ و آباداني آن بكوشند و براي اين نسل و نسل هاي بعد نگهداري نمايند .

وجه تسميه

 وجه تسميه اين باغ به " ارم " عمارت و باغ بزرگي است كه بنا به روايات در زمانهاي پيشين به رقابت بهشت ، به وسيله شداد پسر عاد پادشاه عربستان جنوبي  احداث گرديده است . شداد چون وصف بهشت را شنيد بر آن شد كه باغها و كاخ هائي به اوصاف آن بسازد و دستور داد تا طلا و زبرجد و ياقوت فراهم آوردند و صد نفر مهندس كه با هر كدام هزار كارگر كار مي كرده مشغول بكار شوند . پس در دمشق يا اسكندريه و يا  در يمن بين صنعا و حضر موت ، شهري يا باغي بهشت مانند ساخت ، ولي چون خواست با لشكريانش وارد آن بهشت شود در نزديكي شهر دهشتي همه را عارض شد و هلاك گرديدند و بهشت او هم در اعماق زمين فرو رفت . قرابت لفظي ارم و آرم بعضي مفسرين  را معتقد ساخته كه ارم با آراميان مرتبط و شهر دمشق همان شهر ارم است . بهر حال پس از آنكه شهر ارم همراه باغ و عمارتش بهر علتي در اعماق خاك فرو رفته ، بيادگار آن كه مانندش ساخته نشده بود و داستانش نيز در تاريخ عبرتي براي مردمان گرديده ، بوستانها و گلستانهاي زيادي را پس از آن ارم ناميده اند كه از آن جمله باغ ارم شيراز است .

اندرون باغ ارم

 در پشت عمارت اصلي و در طرف مغرب باغ ، اندرون و عمارت آن وجود دارد . در ادوار گذشته خانه ها و باغهاي حكام و خوانين كه همه روزه محل رفت و آمد مراجعان و اطرافيان بوده است اندروني و بيروني مجزا داشته و خانواده و محارم صاحب خانه در اندرون زندگي مي كرده اند و عمارت اصلي هم به بيروني و هم به اندرون درهائي داشته است ، و معمولا از اندرون دري هم به خارج وجود داشته كه ا هل خانه از آنجا رفت و آمد مي نموده اند . نماي پشت عمارت اصلي باغ ارم بجانب شرقي اندرون است و در اين ضلع درهائي براي رفت و آمد به ساختمان وجود دارد و در ضلع غربي آن عمارتي يك طبقه است كه از سطح محوطه اندرون بلند تر است . در ورودي اصلي اندرون نيز رو به مغرب و از داخل همين عمارت است .

امروزه با توجه به توسعه باغ و اضافه شدن زمينهاي زيادي در قسمت غربي به باغ ارم عمارت اصلي و اتاقهاي باربند قديم و ساختمان اندرون و محوطه محصور آن كلا" بصورت يك مجموعه در وسط قرار گرفته است و اكنون در اندرون به طرف گلستان گل رز كه در اين قسمت ايجاد شده باز مي شود . در قسمت جلو در ورودي اندرون يك چهار ضلعي كه در اطراف آن طاقچه هائي ايجاد نموده اند و اصطلاحا"به آن غلام نشين مي گويند واقع شده است ، و حد اقل اين غلام نشين با نماي عمارت اندرون يك اتاق مي باشد كه در وسط قرار گرفته است . در دو طرف اين اتاق دو راهرو است و در هر طرف راهروها دو اتاق واقع شده و جمعا" اين عمارت داراي پنج اتاق ، يكي در جلو نماي ساختمان و چهار تا در طرفين است . در دو سوي اين راهروها دو ايواني رو بمشرق قرار گرفته است و باز در جنب ايوانها دو راهرو ديگر وجود دارد كه جمعا" داراي چهار راهرو به طور موازي است . در جنب راهرو ضلع جنوبي دو سالن بزرگ است . اين دو سالن سابقا"حمام بوده است . در سالهاي 1350 ـ 1345 سا لنهاي حمام قديمي مرمت شده است . اين گچ بريها كه در نوع خود كم نظير است نقوش مختلفي دارد و كار استاد محمود خدا همتي است . وي قسمتهائي از عمارت باغ قوام شيراز را هم گچ بري نموده است . ديوارهاي اين سالن هم به طرز جالبي نقاشي شده است . نقاشي هاي سالن تركيبي از طرحهاي قديم و جديد است كه به طورقرينه سازي و منظم ايجاد گرديده و كار استاد محمود تهمورث نژاد مي باشد .

بالاي پيشاني عمارت اندرون داراي هلالي كاشيكاري نقش دار و زيبائي است . كاشيكاري اين هلالي همزمان با كاشيكاريهاي هلالي هاي عمارت اصلي باغ انجام گرفته و متعلق به دوره قاجاريه است . نقوش اين هلالي دو شير و خورشيد است و دو فرشته كه تاجي را نگهداشته اند . جلو دو ستون آجري طرفين اتاق وسط كه اين هلالي بالاي آن واقع شده داراي كاشيكاريهاي معرق است .

محوطه اندرون نيز تماما" درختكاري و گلكاري شده است . در وسط محوطه خياباني با سمت شرقي غربي از جلو نماي عمارت اندرون تا عمارت اصلي باغ ايجاد شده است كه در ميان آن يك حوض آب نما وجود دارد. در سالهاي 1350 ـ 1345 در ساختمان اندرون و محوطه آن نيز تعميراتي بعمل آمده است .

عرصه وفضاي باغ 

  فضاي باغ ارم از لحاظ اسلوب خيابان كشي و درخت كاري نه تنها در بين باغهاي شيراز بلكه درتمام مناطق كشور ما كم نظير است . پاره اي از هنر شناسان را عقيده بر اين است كه از نظر باغ سازي طرح باغ ارم ياد آور باغهاي عهد ساساني است . دكتر بهمن كريمي در باره سبك و شيوه باغ ارم مينويسد : "طرز ساختمان خيابانهاي آن عينا" طرز باغهائي است كه در زمان ساسانيان احداث گرديده . در اطراف داراي خيابانهاي مستقيم زيبا و سروهاي بسياري خصوصا" سرو آزاد كه در هيچ نقطه ايران سروي بدين استواري نمي توان يافت منحصر بشيراز و بدين باغ است و آبشارهاي متعدد از هر جانب آن روان است . "

زمين باغ بشكل مربع مستطيل بسيار وسيعي است كه يك ضلع بزرگتر آن به جانب شمال و بلوار موسوم به " ارم " و يك ضلع كوچكتر بجانب مغرب و بلوار موسوم به " آسياب سه تائي " است . دو جانب ديگر باغ محدود به باغها و خانه هاي مسكوني است . مساحت باغ ارم در دوران گذشته افزايش و كاهش بسيار يافته است . در دو دهة پيش قسمتهائي در سمت غربي باغ از جمله اراضي دهي

موسوم به " كوشك " به مساحت باغ افزوده شده است . در اين زمان مساحت كل باغ ارم نزديك يكصد و ده هزار و سيصد و هشتاد متر مربع است . سمت شيب زمين از غرب بسوي شرق باغ است و مجموعه عمارت اصلي و اندرون در قسمت مغرب و در بلندي چشم گيري قرار دارد . به سبب شيب زياد زمين در قسمتهائي  از خيابانهاي اصلي و ديگر خيابانهاي باغ پله هائي ايجاد نموده اند و اين پستي و بلندي زمين بر زيبائي فضاي باغ بسي افزوده است .

در جلو نماي عمارت اصلي باغ ارم كه مشرف بر باغ است استخر آب نماي بزرگي است كه تصوير عمارت در آن نمايان مي شود . مساحت اين استخر سيصد و سي و پنج متر مربع است و محيط آن را هيجده قطعه سنگ بزرگ و يكپارچه تشكيل ميدهد و احتمالا" مربوط به دوره جاني خان ايلخاني است . استخر باغ ارم سابقا" گودتر بوده ولي در تعميرات اخير پر شده و اكنون عمق آن نيم متر است . كف و اطراف اين استخرهنگام تعميرات چند سال پيش باكاشي سفيد پوشيده شده است .آب روان و زلالي كه از نهر اعظم است پس از گردش در حوضچه حوضخانه وارد جويهاي اطراف استخر مي شود و سپس در جوي عريض خيابان اصلي و جويبار ها به يكديگر خيابانهاي باغ و اطراف باغچه ها روان مي گردد.

هنگام تعمير و باز سازي باغ سه حوض آب نما نيز در اراضي قسمت جديد ضلع شمال غربي ساخته شده است . يك ميدان ورزشي هم در همين قسمت و در شمال ديوار اندرون احداث گرديده است .

درهاي ورودي باغ ارم در ضلع شمالي قرار دارد و به طرف بلوار " ارم " باز مي شود . سر در ورودي اصلي كه به عمارت نزديك است در دهه هاي اخير بر جاي سر در قبلي آن به طرز زيبائي از آجر ساخته شده است . در گاه ديگري هم در همين سمت و در انتهاي باغ قرار دارد كه در سال 1344 هجري قمري ايجاد شده است . بر بالاي جبهه خارجي اين سر در كتيبه اي از سنگ مرمر نصب شده و دو كتيبه كاشي نيز در طرفين آن بچشم مي خورد . عبارت كتيبه وسط كه روي سنگ مرمر با خط نستعليق حك شده باين شرح است " بسم الله الرحمن الرحيم ـ از وزير شه نصيرالملك راد ـ دايما" باغ ارم آباد باد " كتيبه طرف راست : " يا قاسم ـ ارم ذات العماد التي لم يخلق مثلها في البلاد 1344 " كتيبه طرف چپ : " يا عاصم ـ حسبناالله و نعم الوكيل نعم الولي و نعم النصير 1344 "

چنانكه از بيان مؤلف فارسنامه ناصري بر مي آيد در دوره قاجاريه اين باغ حصار و ديواري از " چينه گل " داشته است . در سالهاي بعد همزمان با توسعه فضاي باغ اين ديوار خراب شده و دو ضلع آن را كه مجاور بلوارهاي " ارم " و " آسياب سه تائي " است با نرده هاي آهني محصور كرده اند ، تا بينندگاني كه از حاشيه اين خيابانها مي گذرند از ديدن منظره زيباي باغ محظوظ گردند . قسمتهائي از اين نرده ها با گياهان رونده زيبائي مثل پيچ اناري و پيچ امين الدوله پوشيده شده است .

البته در دوران گذشته كوشكي هم در انتهاي باغ يعني در سمت شرقي آن وجود داشته كه امروزه موجود نيست . به طوريكه دونالدويلبر در كتاب " باغهاي ايران و كوشكهاي آن " نوشته است ، در حدود سال 1945 ميلادي در وسط باغ ديواري ساخته اند كه كوشك و قسمت پائين باغ را مجزا ساخته و اين قسمت باشخاص فروخته شده است و آنها هم كوشك و درختان آن قسمت را از بين برده و در زمين وسيع آن بناهاي مسكوني ايجاد كرده اند . كوشك پائين بدين جهت ايجاد شده بوده كه ساكنان باغ پس از قدم زدن در طول خيابان باغ در آن به استراحت بپردازند .

در وسط باغ ارم خيابان اصلي آن با سمت غربي شرقي احداث شده است كه از مقابل ساختمان و استخر بزرگ آغاز شده و تا انتهاي باغ ادامه دارد . در دو طرف اين خيابان شمشادهاي كوتاه حصاري پرورش داده اند و در وسط آن چنانكه گفته شد از جلو استخر بزرگ تا وسط باغ جوي آبي است كه در وسط باغ به جدول ها و جوي هاي متعدد تقسيم شده و آب روان از آنجا در قسمتهاي ديگر باغ جاري  مي گردد . گلكاري هاي اطراف اين جوي بر زيبائي آن افزوده است . در وسط خيابان اصلي آنجا كه جوي آب به شبكه هاي طرفين تقسيم مي شود پله هائي ايجاد شده و ادامه خيابان از پائين پله ها تا انتهاي باغ مسطح و شن ريزي است . دو طرف اين خيابان را سرو ناز ها و درختان تنومند ديگر فرا گرفته است . در پايه يكي از سرو نازهاي خيابان اصلي كه حدود سي متر بلندي آنست تاكي تنومند و كهن وجود دارد كه شاخه هاي آن همچون ساقه پيچك ، چنان بر گرد سرو تابيده و از پاي تا سرآنرا در آغوش گرفته است كه در هيچ باغ ديگري نظير آنرا نمي توان ديد و مخصوصا" در فصل تابستان كه تاك ثمر ببار مي آورد زيبائي آن موجب شگفتي هر بيننده اي است . خيابان وسيع ديگري با جهت شمالي جنوبي در وسط باغ ، خيابان اصلي را قطع ميكند . علاوه براين دو خيابان عريض ، خيابانهاي ديگري هم بموازات اين دو ، در تمام قسمتهاي باغ احداث شده است .

عمارت اصلي باغ ارم  

 عمارت اصلي باغ ارم شيراز نمونه نسبتا كاملي از ساختمانهاي اواسط دوره قاجاريه است . شيوه معماري عمارت باغ ارم شيراز كه در دوره پادشاهي ناصرالدين شاه قاجار بنا گرديده با ويژ گيهائي كه دارد همچون ساير بناهاي همانند آن دوره پيروي از اصلوب معماري زنديه و صفويه است . حتي نقوش كاشيهاي نماي عمارت نيز تقليد كاملي از تصاوير روي ديوارهاي يكي از عمارات عهد صفويه ميباشد . اين ساختمان داراي سه طبقه است بام آن شيرواني است و در جلو ، ايواني دو ستوني با سقف مسطح دارد .

  ساختمان فعلي باغ ارم شيراز كه واجد خصوصيات معماري دورة صفويه تا قاجاريه است در زمان پادشاهي ناصرالدين شاه ، بدستور و خواست حسنعلي خان حاج نصيرالملك شيراز با خراب كردن عمارت پيشين ، و برجاي آن بنا گرديده است . عمارت پيشين باغ ارم بوسيله جاني خان و محمد قلي خان ايلخاني قشقائي بنا شده بود . سازنده و مهندس عمارت با شكوه فعلي باغ حاجي محمد حسن معمار شيرازي است .

عمارت اصلي باغ ارم كه فعلا" موجود و از  ساخته هاي دو نصير الملك بشمار مي آيد در سمت مغرب باغ قرار دارد . اين عمارت رو بمشرق و داراي سه طبقه است ، و از لحاظ معماري ، نقاشي ، حجاري ، كاشي كاري و گچبري شاهكار صنعت و هنر دوره قاجاريه است . طبقه زيرين كه هم سطح زمين است در وسط داراي يك تالار اصلي بنام حوضخانه است . دو طرف اين حوضخانه دو راهرو است و در انتهاي هر دو راهرو پله هائي براي رفتن به طبقه بالا ساخته شده است . در دو طرف راهروها نيز دو سالن بزرگ است . مجاور سالن ضلع جنوبي آشپزخانه خيلي وسيعي است . طبقه دوم عمارت ، در وسط ايواني بزرگ با دو ستون بلند دارد . در پشت اين ايوان يك سالن بزرگ واقع و دو جانب آن دو راهرو مي باشد كه بالاي آن دو گوشوار است و چهار طاق نيز در طرفين راهروها است . در دو طرف ايوان بزرگ دو ايوان كوچك رو بمشرق قرار دارد كه پشت آنها ارسي ها و درك هائي است . اين ايوانها هر كدام داراي دو ستون سنگي يكپارچه كوچك ميباشد. انتهاي شمالي و جنوبي عمارت نيز دو راهرو است . در ضلع جنوبي اين طبقه هم در بالاي آشپزخانه طبقه زيرين يك آشپزخانه وسيع و به همان اندازه وجود دارد . طبقه سوم در وسط داراي يك سالن بزرگ مشابه سالن طبقه دوم است كه پنجره هاي آن به ايوان اصلي بازمي شود و در دو طرف اين سالن دو راهرو است . در جنب راهرو ضلع شمالي عمارت دو اطاق و در جنب راهرو ضلع جنوبي يك اطاق و يك سالن بزرگ است . دو ايوان نيز در دو طرف همانند ايوانهائي طبقه دوم و درست بالاي آنها قرار دارد بالاي آشپزخانه طبقه دوم در طبقه سوم بصورت تراس است .

هشت باب اتاق هم در جنوب ضلع شمالي عمارت اصلي و چسبيده به آن قرار دارد. اين مجموعه هشت اطاقي همان بار بندي است كه فرصت الدوله شيرازي در آثار عجم بآن اشاره نموده است . اين اتاقها در سالهاي اخير مرمت شده و در حال حاضر به واحد سرپرستي و امور اداري باغ اختصاص يافته است . در كنار در ورودي شرقي باغ نيز دو اتاق قرار گرفته كه براي سكونت نگهبانان و خدمه ايجاد شده است . در پشت ساختمان اصلي يعني در طرف مغرب باغ عمارت و محوطه اندرون قرار دارد . عمارت اندرون داراي دو سالن و پنج اتاق است .

ايوان ساختمان اصلي كه روبمشرق است چنانكه گفتيم در طبقه دوم و سوم قرار دارد . در جلو اين ايوان زيبا دو ستون سنگي يكپارچه بلند واقع شده و سرستونها به طرز ماهرانه اي حجاري شده است . نقش سرستونها را تصوير مرداني با لباسهاي دوره قاجاريه و گل و بوته هائي به طور قرينه تشكيل ميدهد .درميان ساختمانهاي دوره قاجاريه در شيراز ايوان دو ستوني باغ ارم از نظر دارا بودن تزئينات گچ بري زيبا بر ديوارهاي سه جانب آن نسبت به بناهاي مشابه داراي امتياز خاصي است .

كف سالنهاي طبقه پائين عمارت هم سطح زمين است . تالار مركزي واقع در طبقه پائين را كه به حوضخانه معروف است براي استراحت در روزهاي گرم تابستان ايجاد نموده اند . اين تالار داراي آب نمائي است و نهر آب از وسط آن ميگذرد و سپس به استخر بزرگي در جلو عمارت مربوط مي شود . در وسط تالار حوضخانه يك ستون سنگي حجاري شده قرار گرفته و ديوارها و كف تالار با كاشي هاي هفت رنگ كه به طرزي زيبا و ماهرانه بكار رفته مزين است . سقف حوضخانه با كاشيهاي معرق و هفت رنگ پوشيده شده كه تصاوير زيبائي از شكارگاهها و مناظر طبيعت و داستان خسرو و شيرين و نقوش ديگر را در بر دارد . كاشيهاي سقف حوضخانه را بايد از بهترين هاي اين هنر در دوره قاجاريه دانست .

كا شيهاي نماي عمارت نيز داراي زيبائيها و ويژگيهاي خيره كننده و دلپذيري است . كاشيكاري ها عموما" به سبك كارهاي دورة زنديه و قاجاريه است و طرحها و مناظر بديعي در آنها بنظر مي رسد . كاشيهاي نماي عمارت اصلي و عمارت اندرون باغ در اصطلاح اهل اين فن مشهور به كاشي هفت رنگ است .

از نظر هنر عالي نقاشي نيز اين عمارت بي نصيب نمانده است . سقف دو سالن طبقه سوم ساختمان كه باتيرهاي چوبي و تخته هاي منظم پوشيده شده داراي نقاشي هاي زيبا و بسيار نفيسي است . در اين نقاشيها گل و بوته و طرحهاي اسليمي و تابلوهاي متعدد از شكارگاهها و چهره زنان و تصاويري از قصرهائي بسبك اروپائي نشان داده شده است . اين نقاشيها شباهت زيادي به نقاشي هاي سقف ايوان و اتاقهاي عمارت ديوانخانه قوام الملكي يا باغ قوام كه اثر لطفعلي خان صورتگر است دارد . هنر ظريف نقاشي روي سقف كه اهل اين فن آنرا مرجوك ( بر وزن مردمك) نامند در دوره قاجاريه در شهر شيرازكاملا" رواج داشته است.

كتيبه هاي عمارت اصلي  

ازارة ستونهاي جلو عمارت اصلي باغ ارم از سنگهاي يكپارچه "گندمك " كه بيش از دو متر بلندي دارد پوشيده شده است . تعداد اين ستونها ي سنگي هشت عدد است و روي شش عدد آنها كتيبه هائي است كه بر آنها اشعاري به خط نستعليق به طور برجسته كنده شده است . اشعار اين كتيبه ها از سعدي ، حافظ و شوريده شيرازي است . روي دو ستون ديگر نقش مردي با كلاه و لباس عشايري است . اشعار تمام كتيبه ها بدست استاد باشي حجار ساخته و حجاري شده است .

اشعار سعدي و حافظ توسط فصيح الملك شوريده كه از دوستان نصيرالملك بوده براي كتيبه هاي باغ انتخاب شده است . اشعار سه كتيبه نيز از خود او است .

چنانكه از تاريخهاي روي كتيبه ها بدست مي آيد حجاري آنها بتدريج و طي چند سال انجام پذيرفته است . به جز كتيبه هاي ياد شده دو تخته سنگ آهكي نقش دار نيز در اين قسمت وجود دارد كه در دو طرف حوضخانه ميباشد و در وسط آنها پنجره اي آهني قرار گرفته و در پائين اين پنجره جوي آبي است و آب زلال و گوارا كه از باغچه اندرون وارد ساختمان حوضخانه مي شود و بعد از گردش در حوضچه در جوي زير نرده آهني جاري شده و سپس در اطراف استخر بزرگ و جويهاي خيابانهاي باغ روان مي گردد. نقش دو قطعه سنگ طرفين حوضخانه تصوير مردي است كه نيزه اي در دست دارد . اين نقش تحريف شده و تقليد نقوش دوره هخامنشي در تخت جمشيد با خصوصيات و لباس و كلاه يك مرد عشايري جنوب است . بر روي سنگهاي شش كتيبه ديگر نيز احتمالا نقش و نگارهائي بوده و بنظر ميرسد كه نقوش قبلي توسط استا باشي حجار محو شده و اشعارياد شده بر روي آنها به طور برجسته كنده شده است .

هلالي هاي بالاي عمارت باغ 

در بالاي عمارات باغ ارم هلالي هاي زيبائي ساخته اند كه در اصطلاح معماران محلي فارس بآن " سنتوري " گويند اين هلالي ها كه كاشي هاي رنگين و نقش دار ساخته شده جذابيت خاصي بعمارت بخشيده است . شيوه كاشي كاريهاي اين هلالي ها همانند اكثر كاشي هاي دوره زنديه و قاجاريه است .در بالاي پشت بام و در پيشاني عمارات كه چشم انداز آن صحن باغ ارم است هلالي بزرگي بشكل سه ماهك بهم پيوسته قرار گرفته و داراي پنج مجلس كاشيكاري و تصوير چهره چندين شخص است . در هلالي مياني عمارت باغ ارم كه از همه بزرگتر است تصوير ناصرالدين شاه قاجار در حاليكه بر اسبي سفيد سوار است و نيم تاجي در جلو كلاه دارد نشان داده شده است . ساير نقوش اين هلالي مربوط به داستانهائي از فردوسي و نظامي و ادبيات كهن فارسي و قصه هاي مذهبي است . مجلس بالاي سر ناصرالدين شاه قاجار ، صحنه جلوس سليمان پيامبر و بلقيس همسر او را برتخت نشان ميدهدمجلس بالاي سر ناصرالدين شاه قاجار ، صحنه جلوس سليمان پيامبر و بلقيس همسر او را برتخت نشان ميدهد

، در پشت سر آنها هيكل ديوهائي بدانگونه كه در اساطير آمده با دوشاخ بر روي سر نقش شده است و در مقابل آنها تصويرفيل و شتر و اسب و حيوانات ديگر است . اين صحنه ياد آور حكايت سليمان و ملكه سبا است .  در گوشه اي از صحنه جلوس سليمان پيامبر در هلالي بالاي عمارت باغ ارم چهره رستم پهلوان نامي شاهنامه فردوسي با خصوصيات نقاشي دوره قاجاريه تصوير شده است . در طرف راست نقش ناصرالدين شاه صحنه اي از داستان عاشقانه شيرين و خسرو است .در قسمتي از نقوش كاشيكاري نماي ضلع جنوبي باغ قوام شيراز يا نارنجستان هم منظره حمام گرفتن شيرين در چشمه نشان داده شده است . صحنه طرف چپ نقش ناصرالدين شاه مجلس دعوت زليخا و زنان مصر از يوسف پيامبر ميباشد كه هر يك ترنجي در دست دارند و زليخا در صدر نشسته و زنان در حالي كه محو حسن و جمال يوسف شده اند بجاي ترنج دستهاي خود را بريده اند . در طرفين هلالي بزرگ بالاي ايوان عمارت ، چهار هلالي كوچكتر وجود دارد . در دو هلالي كوچكتر مياني مردي در پيكار با هلاهل نشان داده شده كه تحريف شده نقش در گاه شرقي كاخ صد ستون تخت جمشيد ميباشد و در موقع تعميرات كه چند سال پيش بوسيله دانشگاه شيراز انجام گرفته ، ساخته شده است . در دو هلالي بزرگتر طرفين بر روي كاشيهائي كه زمينه آن طرح هاي اسليمي است آهوئي را در چنگال پلنگ مي بينيم كه تقليد شده از شكاري در چنگال شير در تخت جمشيد ميباشد .دراصطلاح معماران محلي فارس باينگونه طرحها " گرفت و گير " گويند .

روي ستونهاي دو جانب ايوان بزرگ كه جلو طبقات دوم و سوم است با كاشيهاي هفت رنگ مزين مي باشد و در وسط آنها نقوش متعدد مجالس بزم و شكارگاه و سواران و زنان و گلها ساخته شده كه در حاشيه طرفين ايوان به طور عمودي و در وسط دايره هائي زير هم قرار دارد . نماي پشت عمارت كه به جانب اندرون است نيز داراي كاشي هاي نقش دار زيباست . بر روي هلالي بزرگ مياني پيشاني عمارت در اين قسمت نقش داريوش هخامنشي است كه از نقوش كاخهاي تخت جمشيد اقتباس شده است . در دو سوي نقش داريوش دو صحنه شكارگاه به سبك نقوش عهد هخامنشي ميباشد و در طرفين اين دو نقش تصوير شكارگا ههائي با خصوصيات دوره قاجاريه است . در هلالي هاي طرفين هلالي بزرگ نقش دو شير و خورشيد بچشم مي خورد و در بالا تصوير دو فرشته است كه تاجي بر روي سر دارند . در حاشيه پنجره هاي نماي غربي عمارت كاشي هاي هفت رنگ با نقوش گوناگون شاهان و سربازان هخامنشي و گلها و مناظر باغها و كوشك ها است .

پوشش گياهي  

در اين باغ وسيع سرو ناز هاي بلند و زيبائي وجود دارد كه سالهاي زيادي بر آنها گذشته و موجب شهرت باغ شده است . اصولا" باغهاي شيراز بخاطر داشتن درختان سرو ناز شهرت داشته و تمام جهانگرداني كه از اين شهر بازديد كرده اند در سفرنامه و خاطرات خود به تفصيل از زيبائي سرو نازشيراز سخن رانده اند . تاورنيه جهانگرد فرانسوي كه در سال 1665ميلادي به شيراز آمده در سفرنامه خود نوشته است كه سرو نازهاي شيراز زيباترين سروهائي بوده كه وي ديده است . در ميان سروهاي باغهاي شيراز نيز سرو نازهاي باغ ارم زيباتر و جلوه آن خيره كننده ترين است . بلند ترين سرو ناز اين باغ كه قريب سي و پنج متر بلندي آنست بلند ترين سرو ناز شيراز است . سروي است كشيده و گوئي دست هنرمندي آنرا بدين استواري و موزوني تراشيده است .

اين درخت شهرت بين المللي يافته . است و نويسندگان و جهانگردان خارجي عكسها و مقالات بسياري در باره آن منتشر نموده اند . سيد محمد تقي مصطفوي پس از توصيفي كه دركتاب اقليم پارس از باغ ارم شيراز نموده سرو ناز مشهور آنرا بي نظير دانسته و چنين نوشته است

" در ميان درختان سرو آن سرو بلند قامت بسيار موزوني مخصوصا" بسيار جلب توجه مي كند كه آنرا سرو ناز مي خوانند و نظير آن در كشور ايران سراغ نمي رود ."

انواع درختان باغ ارم را مي توان به دو دسته درختان غير مثمر و درختان مثمر تقسيم كرد :

يكم ـ درختان غير مثمر باغ عبارتند از : سرو ناز ، كاج ، افرا ، ارغوان ، بيد مجنون ، سياه بيد ، زبان گنجشك ، بيد مشك ، سپيدار و اكاليپتوس .

دوم ـ درختان مثمر باغ عبارتند از : انار ، ازگيل ، نارنج ، خرمالو ، گردو ، زرد آلو ، بادام ، سيب ، به و گلابي .

 محصول اصلي درختان ميوه دار باغ در درجه اول انار است و در درجه دوم مي توان مركبات را بحساب آورد . درختان مركبات باغ ارم در رديف سايرنارنجستانها و باغهاي مركبات شيراز است ولي ديگر درختان و سرونازهاي باغ در مدت ساليان دراز موزون و شكوهمند گرديده و مرتبا" هم بر زيبائي آنها افزوده شده است .

اين باغ امروزه علاوه بر سروهاي زيبا به داشتن انواع گل نيز اشتهار دارد . در دو دهه اخير گلهاي بسياري از هر نوع در آن پرورش داده شده است و مخصوصا" گلهاي رز گوناگون آن ديدني و جالب نظر است . در موقع توسعه باغ گلستاني از انواع گل رز در ضلع غرب و شمال غربي احداث گرديده كه در آن قريب دويست و پنجاه واريته گل رز پرورش داده شده است . اين گلستان از نظر تنوع و بسياري انواع گل رز در كشور ما بي نظير و در كشورهاي همجوار و آسيا كم نظير است و به طوري كه شهرت دارد در بين كشورهاي مشرق زمين بجز اين گلستان ارزشمند فقط در دو سه كشور ديگر گلستانهاي رز با اين تنوع پرورش داده شده است .

بجز گلهاي رز گوناگون و زيباي باغ كه جاي صحبت فراوان دارد انواع ديگر گلها ي موجود در باغ ارم را مي توان به ده عنوان كلي دسته بندي نمود .

يكم ـ درحتچه هاي زينتي داراي گلهاي زيبا كه عبارتند از نسترن ، ياس خوشه اي ، ياس زرد ، توري ، سنبل درختي ، به ژاپني ، گوجه گل ، هلو گل ، سيب گل ، طاووسي ، خرزهره ، ابريشم و انواع گل رز .

دوم ـ درختچه هاي زينتي داراي برگهاي زيبا و اين دسته عبارتند از : ماكنوليا ، سه رنگ، سرو نقره اي ، سرو خمره اي ، برگ بو ، پالم و فيتيكس .

سوم ـ گلهاي يك ساله مقاوم به سرما . بذر اين گلها در اوايل شهريور ماه كاشته مي شود و بوته هاي آن از اواخر زمستان تا اوايل تابستان گل مي دهند و سپس از بين ميروند . از اين دسته مي توان گلهاي زير را نام برد : بنفشه ، شب بو ، هميشه بهار ، مرواريد ، ميمون ، عدسي ، زبان در قفا ، قرنفل ، ميخك و مينا چمني .

چهارم ـ گلهاي يكساله حساس به سرما . بذر اين گلها از اوايل اسفند ماه كاشته مي شود و بوته هاي آن از اوايل تابستان گل مي دهند و براثر سرماي زمستان از بين ميروند .اين نوع گلها عبارتند از: آهار ، بگونيا ، پريوش ، ابري ، اطلسي ، جعفري ، تاج خروس ، مينا ، گل ناز ، گل خشك ، گل حنائي ، رعنا زيبا ، سلوي ، شاه پسند ، ستاره ، فلفل زينتي و گيلاس زينتي

پنجم ـ گلهاي پياز دار عبارتند از : آلاله ، اختر ، كوكب ، شيپوري .

ششم ـ بوته هاي دائمي گلدار شامل : داودي ، مارگريت ، خورشيدي و كوكب كوهي .

هفتم ـ گياهان دائمي پوششي و رونده . از نوع گياهان پوششي مي توان تلگرافي و از نوع رونده گلهاي زير را نام برد : گل ساعت ، گليسين ، پاپيتال ، آبشار طلائي ، پيچ برفي ، پيچ امين الدوله و پيچ اناري .

هشتم ـ گياهان يك ساله رونده ، شامل : نيلوفر و كدوي زينتي .

نهم ـ گياهان حصاري كه از آن جمله است شمشاد و برگ نو.

دهم ـ گلهاي خانه اي . علاوه بر انواع گلهاي ياد شده بعضي انواع گلها نيز اختصاصا" در گلخانه باغ ارم نگهداري و پرورش داده مي شود . البته بعضي از گلها نيز علاوه بر پرورش در باغچه ها در گلخانه هم هست . گلهاي گلخانه اي شامل انواع زير است : كاغذي ، سينره ، حسن يوسف ، بگونيا ، شويدي ، گردي ، گيلاس زينتي ، فلفل زينتي ، فينيكس ، برگ انجيري و برگ بيدي .

حال اگر اينهمه گلهاي زيبا را در پاي درختان سرو ناز و انواع درختان ديگر و حاشيه جويهاي آب تجسم نموده و طراوت و عطر دل انگيزي كه فضاي دلكش باغ را پر ميكند بياد آوريم مي توانيم به اهميت اين باغ كم نظير پي ببريم . اينها نمونه هائي از زيبائي ها و مناظر بديع اين باغ باصفا و جان نواز است و در هر گوشه و زاويه اي از اينگونه چشم اندازهاي دلكش و روح بخش بسيار مي باشد .

شيوه آبياري باغ

 قسمت عمده آبي كه اين باغ را مشروب مي سازد مانند بيشتر باغهاي شيراز از نهر اعظم است . اين نهر چنانكه در فصول پيش گفته شد به جدولهاي متعدد تقسيم  مي گردد كه هر كدام را بنا مي خوانند و از آنجمله جدول مبري ميباشد كه يك پنجم از نهر اعظم است . باغ ارم از جدول ميري مشروب مي گردد . مقدارآبي كه از اين جدول به باغ ارم اختصاص دارد جمعا"پنجاه ساعت در هر دور چهار ده روزه است .

هيجده ساعت از اين آب ملكي و متعلق به باغ است و چون اين مقدار براي آبياري آن كفايت نمي كند سي و دو ساعت كسري آب را خريداري و باغ  را آبياري مينمايند . علاوه بر اين بعلت احتياج بيشتر به آب دو حلقه چاه عميق به اندازه هاي چهار اينچ و شش اينچ  در باغ حفر گرديده كه آب مورد نياز بوسيله پمپ  تامين شده و با استفاده از لوله كشي بمصرف آبياري  گلهاي باغ ميرسد . از آب لوله كشي شهر نيز براي آشاميدن و مصارف عمارات استفاده مي گردد .